LAW 16 · Katwijk aan Zee → Millingen aan de Rijn
Romeinse Limespad
285 kilometer wandelen langs de noordgrens van het Romeinse Rijk. Van de duinen bij Katwijk volgt het pad de Oude Rijn (ooit de limes, nu UNESCO-werelderfgoed) naar de rivierklei van Millingen aan de Rijn. In 18 etappes, stuk voor stuk als dagwandeling te lopen en vrijwel allemaal goed bereikbaar met het openbaar vervoer.
- Afstand
- 285 km
- Etappes
- 18
- Per etappe
- 11 – 22 km
- Markering
- Wit-rood
- Werelderfgoed
- UNESCO, sinds 2021
Itinerarium
De route in 18 dagwandelingen
Kies een etappe in de lijst of klik op een genummerd punt op de kaart: het traject licht op en de kaart zoomt in. Samen vormen de etappes één doorgaande route van kust naar grens.
-
Etappe I
Katwijk aan Zee – Leidsche Hout
Vanaf de boulevard van Katwijk (waar castellum Lugdunum ooit in zee verdween) door de duinen van Berkheide en langs Valkenburg (Praetorium Agrippinae) richting Leiden.
Lugdunum · verdronken castellum -
Etappe II
Leidsche Hout – Leiden
Dwars door de hofjes en singels van Leiden, de stad weer uit naar park Matilo, waar de wallen en een wachttoren van het castellum zijn gereconstrueerd.
Castellum Matilo · Roomburg -
Etappe III
Leiden – Polder Westgeer
Langs de Oude Rijn het veenweidegebied in: jaagpaden, smalle bruggetjes en het open polderland rond Hazerswoude.
Oude Rijn & veenweiden Broedseizoen (15 mrt – 15 jun): korte omleiding. -
Etappe IV
Polder Westgeer – Zwammerdam
Via themapark Archeon en Alphen aan den Rijn (Albaniana) naar Zwammerdam, waar zes Romeinse schepen uit de rivierbodem werden getild: castellum Nigrum Pullum.
Archeon & de Zwammerdamschepen -
Etappe V
Zwammerdam – Driebruggen
Even weg van de Rijn: over kades en tiendwegen door het Groene Hart, langs Bodegraven naar het stille Driebruggen.
Veenweiden van het Groene Hart -
Etappe VI
Driebruggen – Woerden
Door polderlinten en langs weteringen terug naar de Oude Rijn, de oude vestingstad Woerden (Laurium) binnen.
Castellum Laurium · Woerden -
Etappe VII
Woerden – Utrecht
Langs de Oude Rijn via Harmelen naar De Meern, waar castellum Hoge Woerd compleet is herbouwd, en verder Utrecht in.
Castellum Hoge Woerd · De Meern -
Etappe VIII
Utrecht – Fort bij Vechten
Onder de Domtoren door (op het Domplein lag castellum Traiectum) en langs de Kromme Rijn naar Fort bij Vechten (Fectio) met het Waterliniemuseum.
Traiectum & Fectio -
Etappe IX
Fort bij Vechten – Werkhoven
Kort en lieflijk: boomgaarden, landgoederen en de meanderende Kromme Rijn tussen Vechten en Werkhoven.
Kromme Rijngebied -
Etappe X
Werkhoven – Rijswijk (Betuwe)
Door het Kromme Rijnlandschap naar Wijk bij Duurstede (Levefanum), waar het voetveer je de Nederrijn overzet naar de Betuwe.
Levefanum · Wijk bij Duurstede -
Etappe XI
Rijswijk (Betuwe) – Lienden
Over dijken en door kersenboomgaarden van de Betuwe, langs Maurik (Mannaricium) naar Lienden.
Mannaricium · Maurik -
Etappe XII
Lienden – Wageningen
Betuwse dijken en uiterwaarden langs de Nederrijn; bij het Lexkesveer steek je over naar de haven van Wageningen.
Uiterwaarden van de Nederrijn -
Etappe XIII
Wageningen – Heveadorp
De eerste echte hoogtemeters: over de Wageningse Berg en door bossen en beekdalen van de Veluwezoom naar de Westerbouwing boven Heveadorp.
Stuwwal van de Veluwezoom -
Etappe XIV
Heveadorp – Arnhem
Vanaf landgoed Duno met uitzicht over de Rijn, door Oosterbeek naar de uiterwaarden van Meinerswijk, waar een castellum de rivier bewaakte.
Castellum Meinerswijk Bij hoogwater geldt op dit traject een omleiding. -
Etappe XV
Arnhem – Bemmel
De langste etappe: door uiterwaardenpark Meinerswijk, de Rijn over en dwars door de Over-Betuwe, het land van de Bataven, naar Bemmel.
Land van de Bataven -
Etappe XVI
Bemmel – Nijmegen
Door de Bemmelse polder naar de Waal en over de brug de oudste stad van Nederland in, tot aan het Keizer Traianusplein.
Ulpia Noviomagus · Nijmegen -
Etappe XVII
Nijmegen – Berg en Dal
Omhoog de stuwwal op: langs de Romeinse legerplaats op de Hunerberg en door de bossen naar de top van de Duivelsberg.
Legioenskamp Hunerberg -
Etappe XVIII
Berg en Dal – Millingen aan de Rijn
Als afsluiter de weidse Ooijpolder: rivierarmen, riet en ruimte, tot aan Millingen, waar de Rijn Nederland binnenstroomt en het pad eindigt.
De Ooijpolder
Historia
Twee millennia langs dezelfde rivier
Bijna vier eeuwen lang was de Rijn de noordgrens van het Romeinse Rijk. Geen muur zoals in Brittannië, maar een rivier, met op de zuidoever een keten van castella, wachttorens en havens, verbonden door de limesweg. Het Romeinse Limespad volgt die grens van de Noordzee tot aan de Duitse grens, grotendeels langs de Oude Rijn, die in de Romeinse tijd de hoofdstroom was.
Veel van de limes ligt onzichtbaar bewaard in klei en veen, maar onderweg duiken de Romeinen telkens op: de herbouwde wachttorens en het castellum Hoge Woerd, de scheepsvondsten van Zwammerdam, het Domplein in Utrecht en de legioensstad Nijmegen. Sinds 2021 staat deze Neder-Germaanse limes op de Werelderfgoedlijst van UNESCO.
De limes telde in Nederland zo'n twintig castella; hieronder de plekken die het pad aandoet.
| Castellum | Nu | Etappe |
|---|---|---|
| Lugdunum | Katwijk (Brittenburg) | 1 |
| Praetorium Agrippinae | Valkenburg (ZH) | 1 |
| Matilo | Leiden-Roomburg | 2–3 |
| Albaniana | Alphen aan den Rijn | 4 |
| Nigrum Pullum | Zwammerdam | 4–5 |
| Laurium | Woerden | 6–7 |
| Hoge Woerd | Utrecht-De Meern | 7 |
| Traiectum | Utrecht (Domplein) | 8 |
| Fectio | Bunnik-Vechten | 8–9 |
| Levefanum | Wijk bij Duurstede | 10 |
| Mannaricium | Maurik | 11 |
| Meinerswijk | Arnhem | 14–15 |
| Ulpia Noviomagus | Nijmegen | 16–17 |
Praktische informatie
Markering
De wit-rode LAW-markering wijst de weg, in beide richtingen. Dit overzicht volgt de wandelrichting west–oost, met de heersende wind in de rug.
Bereikbaarheid
Start- en eindpunten van de etappes sluiten vrijwel overal aan op trein of bus: Katwijk bereik je per bus vanaf Leiden Centraal, Millingen per bus vanuit Nijmegen.
Terrein & seizoen
Het hele jaar begaanbaar en overwegend vlak; alleen tussen Wageningen en Berg en Dal beklim je stuwwallen. In het broedseizoen (15 maart – 15 juni) geldt op etappe 3 een korte omleiding.
Varianten
Vanuit Voorburg ligt er een aanlooproute naar Leiden, en tussen Arnhem en Millingen kun je kiezen voor een oostelijke tak langs de andere Rijnoever. Wie bij Millingen nog niet klaar is, wandelt met etappe 19 door naar het Romeinse Xanten in Duitsland.
Veelgestelde vragen
Hoe lang is het Romeinse Limespad?
Het Romeinse Limespad is 285 kilometer lang en verdeeld in 18 etappes van 11,3 tot 22,5 kilometer. Gemiddeld is een etappe zo'n 16 kilometer: een stevige dagwandeling.
Waar begint en eindigt de route?
De route begint op de boulevard van Katwijk aan Zee en eindigt in Millingen aan de Rijn, vlak voor de Duitse grens. Beide punten zijn per bus bereikbaar. Wie verder wil, wandelt met etappe 19 door naar het Duitse Xanten.
Is het Romeinse Limespad bewegwijzerd?
Ja. Als LAW 16 is de route in beide richtingen gemarkeerd met wit-rode strepen.
Hoeveel dagen heb je nodig?
Aaneengesloten ben je ongeveer drie weken onderweg. De meeste wandelaars lopen het pad etappe voor etappe: elke etappe is een dagwandeling van vier à vijf uur, en de start- en eindpunten sluiten aan op het openbaar vervoer.
Is de route geschikt voor beginnende wandelaars?
Ja. Het pad is overwegend vlak en goed begaanbaar; alleen tussen Wageningen en Berg en Dal beklim je stuwwallen. Met bus of trein zijn etappes bovendien eenvoudig in te korten.
Wat is de limes precies?
De limes was de grens van het Romeinse Rijk. In Nederland vormde de Rijn die grens: langs de oever lagen castella, wachttorens en havens, verbonden door de limesweg. Deze Neder-Germaanse limes is sinds 2021 UNESCO-werelderfgoed.